ABD’nin Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne Yönelik Silah Ambargosunu Kaldırma Kararının Uzatılması

ABD’nin Güney Kıbrıs Rum Yönetimine yönelik silah ambargosunu kaldırma kararını uzatması, hem Türk Dışişleri hem de KKTC Dışişleri Bakanlığı tarafından oldukça tepki çekmiştir. Ambargo kaldırma kararını uzatması, ABD’nin Kıbrıs meselesinde tarafsızlığını yavaş yavaş ortadan kaldırıyor imajını sergilemekle birlikte, genel strateji değişikliğine mi gidiyor sorusunu akıllara getirmektedir. Türk Dış İşleri Bakanlığı’nın bu tepkisinin nedeni, bu ambargo kararının uzatılmasının, Kıbrıs Türkünün güvenliğinde dolayısıyla Türkiye’nin ulusal güvenliğinde tehdit unsuru oluşturan bir konu olmasıdır. Zira, Kıbrıs meselesi Türkiye’nin ulusal güvenlik meselesidir. Bu durumun adadaki barışın kalıcı ve sürdürülebilir olmasına gölge düşürme ihtimali olmakla birlikte, dengeleri bozan bir özelliğe sahiptir. ABD’nin söz konusu tutumu, iki ülke ilişkilerini yani Türk-Amerikan müttefikliğini zedelemektedir. 

Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne (GKRY) 1987 yılında uygulamaya başladığı silah ambargosunu 1 Eylül 2020 tarihinde kısmi olarak kaldırma kararı alıp, bu kararı ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi lideri Nikos Anastasiadis’i arayarak bildirmişti. Bu karara tepki veren Türk Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan yazılı açıklamada, alınan bu kararın müttefiklik ruhuyla bağdaşmadığı ve Türkiye’nin Kıbrıs Türk halkının güvenliğini garanti altına alacak gerekli mukabil adımları kararlılıkla atacağı ifade edildi.

ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Morgan Ortagus ise bunun üzerine yaptığı yazılı açıklamada, Pompeo ve Anastasiadis’in yaptıkları telefon görüşmesinde, “ABD-Kıbrıs ilişkilerinin derinleştirilmesi” konusunun ele alındığını vurguladı. Açıklamada, “Pompeo, Anastasiadis’e, 2021 mali yılı için Kıbrıs’a giden ya da Kıbrıs’tan çıkan, Uluslararası Silah Kaçakçılığı Düzenlemesi altında kontrol edilen ölümcül olmayan savunma malzemeleri ve savunma hizmetlerinin ihracatı, yeniden ihracatı, yeniden transferi ve geçici ithalatına yönelik kısıtlamaları kaldırma kararını bildirdi.” ifadeleri yer aldı. Görüşmede Pompeo’nun, tüm Kıbrıslılar ve bölge halkının yararına olacak şekilde adanın “iki bölgeli, iki toplumlu bir federasyon olarak yeniden birleşmesi” için kapsamlı bir karara varılmasını desteklediğini vurguladığı aktarıldı (Kucuk, 2020).

Kararın Ekim 2023 itibariyle uzatılması üzerine Türk Dış İşleri Bakanlığı’nın yaptığı açıklamada, “ABD’nin, 2020 Eylül ayında GKRY’ye yönelik silah ambargosunu kaldırma yönünde karar almasının ve bu kararın kapsamını 2022 yılında genişletmesinin ardından, bu defa söz konusu kararı 1 Ekim 2023 itibariyle bir yıllığına uzatmış olmasını kınıyoruz. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Dışişleri Bakanlığı’nın bu konuda vermiş olduğu haklı tepkiyi tümüyle destekliyoruz. ABD’yi, bölgedeki istikrar bakımından riskler barındıran söz konusu politikalarını gözden geçirmeye bir kez daha davet ediyoruz. Türkiye, garantör devlet sıfatıyla, tarihi ve hukuki sorumlulukları çerçevesinde, Kıbrıs Türkünün varlığını, güvenliğini ve huzurunu her daim temin etmeyi sürdürecektir” şeklinde ifadeler yer almıştır (www.mfa.gov.tr). Türk Dış İşleri Bakanlığı’nın bu tepkisinin nedeni, bu ambargo kararının uzatılmasının Kıbrıs Türkünün güvenliğinde dolayısıyla Türkiye’nin ulusal güvenliğinde tehdit unsuru oluşturan bir konu olmasıdır. Zira, Kıbrıs meselesi Türkiye’nin ulusal güvenlik meselesidir. KKTC Dış İşleri Bakanlığı’nın söz konusu kararla ilgili tepkisi ve açıklaması ise şu şekildedir:

“Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) 1987 yılından beri Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne (GKRY) uyguladığı silah satış kısıtlamaları 2020 yılında kısmen, 2021 yılında ise tamamen kaldırılmıştı.

Son olarak, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 18 Ağustos 2023 tarihli açıklamasıyla, silah ambargosunun kaldırılması kararının, 1 Ekim 2023 tarihinden itibaren 2024 yılına kadar bir yıl süre ile uzatıldığı duyurulmuştur.

ABD Yönetimi’nin, tüm çabalarımıza rağmen adadaki hassas dengeleri bozma pahasına, Kıbrıs Rum tarafının silahlanmasını destekleyen tutumunun hız kazanarak devam etmesini kabul etmek mümkün değildir. Bu hamle, Rum tarafının birçok ülkeyle askeri işbirliğini arttırdığı bir dönemde, ABD Yönetimi’nin ada ve bölge istikrarına verdiği önemle ilgili samimiyetini bir kez daha sorgulamamıza neden olmuştur.

Bunun yanı sıra, 17 Ağustos 2023 tarihinde ABD 6. Filosu’na bağlı USS Ramage isimli, Arleigh Burke tipi güdümlü roket destroyerinin, GKRY’nin Limasol limanına bir “olağan liman ziyareti” gerçekleştirmiş olması da endişe vericidir.

ABD savaş gemilerinin sözde “liman ziyaretleri” nin süreklilik kazanması, adada huzur ve istikrarın muhafazası bakımından kaygı verici olduğu gibi, GKRY’nin bölgedeki askeri tahriklerini teşvik eder niteliktedir.

ABD’nin her vesileyle Rum tarafı ile “ortaklık ve işbirliği” kisvesi altında, savunma alanında hız kazanan kışkırtıcı adımlarını desteklemekten kaçınmaya ve ada ile bölgedeki hassas dengeleri gözetmeye bir kez daha davet ediyoruz.

Bu eylemler karşısında, Kıbrıs Türk halkının güvenliğini sağlamak amacıyla atılması gereken tüm adımları, her zaman olduğu gibi Anavatan Türkiye ile birlikte atmaya devam edeceğimizi yineleriz.” (www.mfa.gov.ct.tr) 

Peki Pompeo’nun 2020 yılında ambargonun kalktığı ilk anda yaptığı açıklama Kıbrıs Türkü ve Türkiye için neden yeterli olmadı? Bu kararın Ekim 2023 tarihi itibariyle uzatılması da Türk tarafına verilen rahatsızlığın gerekçelerini daha da kanıtlar nitelikte olmuştur. 

Türkiye’nin Kıbrıs meselesinde, Johnson Mektubu Olayından (Johnson B. L. and Inonu I, 1964) beri tarafsız kalan ABD, son dönemde bu tutumunu değiştirme eğiliminde olduğunu 2020 yılından beri göstermektedir. Bu durumun adadaki barışın kalıcı ve sürdürülebilir olmasına gölge düşürme ihtimali olmakla birlikte, dengeleri bozan bir özelliğe sahiptir. ABD’nin söz konusu tutumu, iki ülke ilişkilerini yani Türk-Amerikan müttefikliğini zedelemektedir. Bunun yanı sıra Ada’daki iki tarafın eşit olması ilkesiyle çelişen ve Rum tarafının eline koz verip daha da güçlü yapacak olan bu karar, Kıbrıs meselesinin çözülmesiyle ilgili yapılan çabaları olumsuz etkileyecek ve bölgede bir silahlanma yarışına yol açacaktır; böylelikle güvenlik ikilemi kavramına örnek oluşturacak bir durum söz konusu oluşmuştur. Nihayetinde ise, Doğu Akdeniz’de sürdürülmeye çalışılan barış ve istikrara zarar verecektir. Bu nedenle ABD’nin Ada’daki her iki halka da eşit ve dengeli davranması gerekmektedir.

Türkiye’nin Kıbrıs Türkünün hakkını garantör devlet sıfatıyla (Arsava, 1996) koruması kaçınılmazdır. Bu nedenle, Rum tarafından Türk tarafına gelecek en ufak bir saldırıda Türkiye ve Kıbrıs güvenlik güçleri gereğini yapacaktır. 

Soğuk Savaş döneminde ABD’nin iki NATO ülkesi olan Yunanistan ve Türkiye’nin Kıbrıs meselesi yüzünden karşı karşıya gelmesini istememesi nedeniyle Türkiye’nin Ada’ya zulüm gören Türkler için 1964 yılında çıkarma yapmasına şiddetle karşı çıkmış ve ABD Başkanı Lyndon B. Johnson’un Haziran 1964 tarihinde Başbakan İnönü’ye sert ifadeler içeren Mektubu göndermişti. Fakat artan katliamlar neticesinde 1974 yılında Kıbrıs Türkü için çıkartma yapılmış ve KKTC’nin kuruluşu için gerekli adımlar atılmıştı (www.mfa.gov.tr).

Şu anda da, eğer Rum tarafı Türk tarafının güvenliğini tehdit eden bir unsur olarak ABD tarafından verilen silahları kullanmaya kalkıştığında, Türk Dış İşleri Bakanlığı açıkladığı üzere gerekli tedbirleri alacaktır. Açıkçası; GKRY’nin münhasır ekonomik bölge anlaşması yapması, 9 Eylül 2022 tarihinde GKRY yönetimi ile ABD’nin Askeri Alım ve Kuvvetler Arası Hizmetler Anlaşması’nı imzalaması, 2 Nisan 2023 tarihinde ABD’nin New Jersey Eyaleti Milli Muhafızlarının GKRY Savunma Bakanlığı ile Anlaşma İmzalaması (www.mfa.gov.tr), gibi adımlarının üzerine bir de ABD’nin bu ambargo kaldırılma kararı ve uzatılması, ABD’nin Ada’da yıllarca sürdürdüğü denge politikasından Yunanistan lehine taraflı politikaya mı geçti sorusunu akıllara getirmektedir. 

Koşullar ne olursa olsun, Kıbrıs meselesi; Ada’daki Türk nüfusun varlığı, Ada’nın Anadolu yarımadasının doğal bir uzantısı olması, tarihi gerçekler (Osmanlı Devleti’ne aitken İngilizlere kiraya verilmesi ve 1.Dünya Savaşı sonrasında adanın İngilizler tarafından ilhakı, vs) nedeniyle Türkiye’nin ulusal güvenlik meselesi olduğu için göz ardı edilemeyecek bir öncelik sırasına sahiptir. Kıbrıs Türkünün güvenliği, çıkarları, ve refahı için anavatan Türkiye elinden geleni yapmıştır ve yapmaya da devam edecektir. 

Bunun yanı sıra, bu sefer sadece Yunanistan ya da GKRY’ye yönelik değil, aynı zamanda ABD ile ilişkiler de söz konusu olduğu için müttefiklik zeminini zedelememek için bu ambargo kararının uzatılmasına karşı Türk Dış İşleri Bakanı Sayın Hakan Fidan’ın atacağı adımlar merakla beklenmektedir. 

KAYNAKÇA

• Arsava, F., (1996). Kıbrıs Sorununun Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirilmesi, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 51, Sayı 1, s.43-51.
• Johnson B. L. and Inonu I., (1966). President Johnson and Prime Minister Inonu: Correspondence between President Johnson and Prime Minister Inonu, June 1964, as Released by the White House, January 15, 1966, Middle East Journal , Summer, 1966, Vol. 20, No. 3 (Summer), pp. 386-393.
• Kucuk, B., (2020). ABD, Güney Kıbrıs’a 33 yıldır uygulanan silah ambargosunu kısmi olarak kaldırdı, Euronews, https://tr.euronews.com/2020/09/01/abd-guney-k-br-s-a-33-y-ld-r-uygulanan-silah-ambargosunu-k-smi-olarak-kald-rd- (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023)
• https://mfa.gov.ct.tr/tr/amerika-birlesik-devletlerinin-guney-kibris-rum-yonetimine-uyguladigi-silah-ambargosunu-kaldirma-kararinin-uzatilmasi-hk/ (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023)
• https://www.bbc.com/turkce/articles/c87k33y567ko (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023)
• https://www.mfa.gov.tr/no_-200_-abd-nin-gkry-ye-yonelik-silah-ambargosunu-kaldirma-kararinin-uzatilmasi-hk.tr.mfa (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023)
• https://www.mfa.gov.tr/garanti-antlasmasi-_zurich_11-subat-1959_.tr.mfa (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023) 
• https://www.mfa.gov.tr/no_-88_-abd-nin-new-jersey-eyaleti-milli-muhafizlarinin-gkry-savunma-bakanligi-ile-anlasma-imzalamasi-hk.tr.mfa (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023) 
• https://www.mfa.gov.tr/kibris-meselesinin-tarihcesi_-bm-muzakerelerinin-baslangici.tr.mfa (Erişim Tarihi: 27 Eylül 2023) 
• (https://www.kktcb.org/upload/files/docs/cyprus/KTFD’nin%20Kurulu%C5%9F%20Bildirgesi%20TR.doc ) 

Betül BUZBAY