Özel Askeri Şirket Kavramına Dair Türk Kamuoyu Korkusunu Kırmak

ÖZET

Özel askeri şirket kavramının sınırları, gerek akademik tanımlamalarında gerekse hukuki alanda yapılan tanımlamalarında kesin ve net olarak oluşturulamamıştır. Kavram üzerinde oluşan karmaşa bununla da sınırlı kalmayıp ülkeden ülkeye hatta uluslararası kurumlar bazında dahi farklı değerlendirilmektedir. Bu nedenle özel askeri şirketler, toplum hafızasında da şaibeli bir konumdadır. Kavramın özelliklerini göz önüne alınırsa doğal olarak daha sağlıklı bir tanımlama zihne yerleştirilebilir. Bunu sağlayabilmek için özel askeri şirketlerin kurumsal yapıları analizin ilk kısmını oluşturacak şekilde yazılmıştır. Kurumların hareket kabiliyetleri, boyutları, hukuki ve siyasi pozisyonları ve imajları paylaşılacaktır. Nitelikler sayesinde kavramsal temel oturtulduktan sonra kamuoyunun tehdit olarak algıladığı meselelere dair somut örnekler ele alınacaktır. Wagner’in Rusya ile yaşadığı pek çok farklı şekilde tanımlanan gerilim gibi büyük çaplı bir ve küçük çaplı bir örnekle birlikte özel askeri şirket kavramına dair olumsuz bakış açılarına karşı çıkan bir perspektif sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Darbe, Güvenlik, Özel Askeri şirket 

1.ÖZEL ASKERİ ŞİRKETLERİN KURUMSALLIKLARI

Halk, güvenliği sağlayabilmesi amacıyla şiddet kullanabilme yetkisini devlete verilmiştir. Devlet, bu yetkiyi güvenlik kurumları vasıtasıyla kullanmaktadır. Bu kurumlar doğrudan kamu eliyle oluşturulup yine kamu tarafından finanse edilebileceği gibi özel sektör vasıtasıyla da oluşturulabilir. Tarih boyunca güvenlik işine özel sektörün dâhil olduğunu görmek mümkündür. İşin kurumsal hale gelmesi ise ancak 20.Yüzyılın sonlarına gelindiğinde oluşan koşullar vasıtasıyla gerçekleşmiştir (Aslan, 2022: 122). Bununla birlikte her toplumda yoğun şekilde rastlamak mümkün değildir. Örneğin; Türk askeri tarihinde, paralı askerlik yoğun bir yer edinememiştir. Bu sebeple kavram Türkçe içinde gelişememiştir (Öztürk, 2021: 24-25).  

Özel askeri şirketler, kâr etme motivasyonu ile faaliyet gerçekleştirmektedir. Bununla birlikte kâr etmek her zaman şirket amaçlarında ilk sırada yer almayabilir. Devletler bazı faaliyetlerini gerçekleştirirken esneklikleri sebebi ile bu tip şirketleri taşeron olarak kullanabilir. Keza özel askeri şirketlerin tabi olduğu devletlerden bağımsız politikalara sahip olduklarına dair bir örnek yoktur (Öz ve Çalışkanlar, 2020: 319). Sadece devlet politikaları olarak değil kendi politik görüşlerince de hareket etmeyi hedefleyebilirler. Uluslararası Savunma Danışmanlık ve İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. (SADAT) eski ordu mensuplarından oluşan bir Türk savunma danışmanlığı ve askeri eğitim şirketidir. SADAT; danışmanlık, eğitim ve ikmal olmak üzere üç ana alanda hizmet sunmaktadır (SADAT Web Sitesi, 2022). Şirket hizmetlerini küresel Pazar üzerinde sunmaktadır. Bu hizmetleri sunmadan önce alıcı ülkenin ve hizmetin nitelikleri yazılı olarak Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı ve Milli İstihbarat Teşkilatı ile paylaşılmaktadır. Olumsuz geri dönüş yaşanır ise ilgili hizmet sunulmamaktadır (Halktv, 2022). Türkiye’nin diğer bir örneği Akademi Sancak’tır. Şirket, sözleşme yapmadan önce Savunma Sanayi Müsteşarlığı’ndan onay almaktadır (Ekmekcioğlu ve Yıldız, 2018: 48). Devletin şirketlere etkisi bağlamında farklı örneklere rastlamak da mümkündür. Narin, Blackwater ve International Charter Incorporated of Oregon şirketleri üzerine yaptığı incelemede, Özel askeri şirketlerin güçlü devletlerin ordularının bir uzantısı gibi hareket ettiğini tespit etmiştir (Narin, 2018: 142-145). Ayrıca özel askeri şirketlere eleman alımı yapılırken ağırlıklı olarak eski ordu mensupları tercih edilir. Alanında uzmanlaşan ve tecrübeli olan bu kimseler birikimlerini şirket bünyesine aktarırlar (Eroğlu, 2015: 143).

Boyutları göz önüne alındığında birçok ulus devletten fazla personel çalıştıran özel askeri güvenlik şirketleri mevcuttur. G4S şirketi, 2012 itibariyle 620 binden fazla, Securitas AB şirketi, 2012 itibariyle 330 bin, The Brink’s Company, 70 binden fazla çalışana sahiptir (akt. SETA, 2020: 41; Efe, 2018: 51). Çoğu akademik kaynakta özel askeri şirketlerin hizmetlerini en büyük boyutlu seviyede Irak Savaşı sırasında gerçekleştirdiği ifade edilir. Kullanılan personel miktarına dair 15 binden 180 bine kadar farklı sayılar yer almaktadır. Bu durumun temel nedeni Gürcan’a göre özel askeri şirketlerin farklı anlayışlara göre sınıflandırılmasındadır (Gürcan, 2015: 59-60). Traynor, The Guardian’ın bir araştırmasında bu savaş esnasındaki en büyük 2. Ordu olarak özel askeri şirketlerin yer aldığını ifade etmektedir (Traynor, 2003). 

Kamuoyuna yansıyan; aşırı güç kullanımı, işkence ve tecavüz gibi birçok suç tipini içeren bazı skandal nitelikli olaylar, bu tip şirketlerin imajlarını olumsuz etkilemiştir. Bu noktada sorumluluktan bağımsız olarak kavramın zedelendiği görülmektedir. Hukuki anlamda mevzuat oluşturulması ve doğru konumlandırma yapılması ilgili sorunlarla karşılaşmamak için oldukça önemlidir. Toplamda 33 ülke düzenleme yapmışken bunlardan geniş ve kapsamlı düzenlemeye sahip olan sayısı sadece üçtür. ABD ve İngiltere, sektörle uyumla hareket etmeyi tercih ederken Güney Afrika Cumhuriyeti ise sektörü paralı askerlik olarak niteleyerek doğrudan yasaklamıştır (Ekmekcioğlu ve Yıldız, 2018: 46). Bunun yanında Avrupa Birliği de özel askeri şirketleri yasal kabul edip sektör için insancıl bir hukuki altyapı oluşturulmasına yönelik çalışmaktadır (Öztürk, 2021: 134-137).

Siyasi olarak özel askeri şirketlerin kullanımı esnekliklerine dayanmaktadır. Özellikle bir devlet tarafından ordu kullanımına karşı uluslararası hukuk veya iç hukuk tarafından oluşabilecek engellemelerin önüne geçilmesi bağlamında bu sektöre başvurulmaktadır. Doğrudan devletin bu maksatla hizmet satımı için destek olduğu şirketler olabilir. Bu açıdan yapılan müdahale, asıl hedefi kâr etmek noktasından devlet çıkarlarına yönelik hareket etme noktasına dönüştürüp kâr motivasyonunu ikinci sıraya itebilir. Örneğin; Rusya, Rubikon şirketini Kremlin politikalarına bağlı olarak Rus etkisini sürdürmek üzere hizmet sunma noktasında el altından desteklemiştir (Arnold, 2019: 11). Çin de kendi çıkarlarını gerçekleştirebilmek amacıyla 2009’da bu sektörü yasal hale getirmiştir ve hizmet almaktadır (Kaya, 2021: 60).

Siyasi anlamda özel askeri şirketlerin olumsuz imajı şeffaflık noktasındadır. Şeffaf olmayan şirket hareketlerinin ve sözleşmelerinin güvenli olmadığı iddia edilebilmektedir. Sonuç olarak bu şirketler sözleşme ve faaliyetlerini devlet bilgisi dâhilinde gerçekleştirdikleri için bu iddia biraz anlamsız kalabilir. Yine de devlet özel askeri şirketler üzerinde mevzuatı belirleyici olması gerektiği kadar denetimi de gerçekleştirici olmalıdır. 

Özel askeri şirketlerin devletlerin uzantısı gibi davranmalarından birtakım çıkarımlar elde etmek mümkündür. Bu kurumlar devletin desteğini almaktadır. Yüksek seviyeli devlet etkileşimine sahip olanları ise bir nevi devletin ordu biriminde bir komutanlık gibi değerlendirilebilir. Sadece kâğıt üstünde farklı tüzel kişiliğe sahip olsa da uygulamada devletin bir parçası gibi kullanılabilirler. Ayrıca personel yapıları da ilişkili oldukları ülkenin eski güvenlik birimlerinde çalışan kişilerden oluşmaktadır. Bu bağlamda özel şirketin ve ulusal güvenlik biriminin kimyasının birbirinden ne kadar ayrı olduğu özel olarak değerlendirilmesi gereken bir konudur.

2.GÜVENSİZLİĞİ TETİKLEYEN ÖRNEKLER

Marten’e göre Wagner Group, tipik özel askeri şirketlere benzememektedir ve Rusya ile çok yakın ilişkisi bulunmaktadır. Bu çıkarıma varılmasında şirket kurucusu Utkin’in Putin tarafından madalya alması ve şirket personelinin yaşadığı bazı kayıpların cenazelerinin askeri törenler vasıtasıyla gömülmesi gibi çeşitli etkenler yer almaktadır (Marten, 2020: 2). Bir nevi gayriresmi devlet güvenlik kurumu olarak değerlendirilmeleri mümkündür. Bunun yanında özel askeri şirketlerin Rusya’da varlık gösterebilmesi ve kullanılabilmesi adına çalışmalar yapılmakta olsa da yasalardan yola çıkılarak teknik bağlamda bir değerlendirme yapıldığında bu kurumların yasal olmadığı ifade edilmelidir (Kıllıoğlu, 2022: 645). Bunun yanında kurum 2022 yılında şirket olarak tescillenmiştir. ABD ise 2023 yılı Ocak ayında kurumu suç örgütü olarak ifade edeceğini paylaşmıştır (BBC News Türkçe Web Sayfası, 2023). Durumu Rusya özelinde değerlendirmek gerekirse anayasası içerisinde kendisini hukuk devleti olarak tanıtmasına rağmen (Rusya Federasyonu Anayasası’ndan akt. Aleskerli, 2023) aslında devlet eliyle hukuk dışı uygulamalar yaptığı izlenimi uyandırmaktadır. 

2023 yılı Haziran ayının son günlerinde Wagner grubunun Rusya hükümeti ile arasındaki gerilim ciddi şekilde tırmanmıştır. Gerçekleştirilen eylemler için darbe, isyan, işgal ve iç savaş gibi birtakım nitelemeler yapılmıştır. Bununla birlikte yaşanan olaylar neticesinde ciddi bir insan ve teçhizat kaybı olmadığı söylenebilir. Temelde bu şirketlerin ilişkili oldukları devletin eski güvenlik birimi personellerinden oluşması ve kâr elde etmekten ziyade vatanseverlik gibi duyguların etkili olması sayesinde hem ulusal güvenlik kurumları açısından hem de özel şirketler anlamında böyle bir sonuçla karşılaşıldığı düşünülebilir. Ayrıca Putin, yapılan eylemi “vatan hainliği” olarak ifade etmiştir (Chirciu, 2023). Kremlin’den gelen Wagner personeli ile sözleşme yapma imkânı ve Prigozhin’in mahkeme durumuna dair açıklamalar (Regan, H. ve diğerleri, 2023) ise olaylarda yer alanların önemli sorunlarla karşılaşmayarak kayrılabileceğine dair izlenim yaratıp kurum ile devlet arasında olan ciddi ilişkiye örnek teşkil etmektedir.

Devletten bağımsız davranan özel askeri şirketlere dair bir örnek olmadığı ifade edilse de Wagner’in tutumu ilk olma potansiyeli taşımaktadır. Hükümete veya hükümet politikalarına bir süre için karşı durulmuş olduğuna dair iddialar bu noktada temeli oluşturmaktadır. Kurumun esas maksadı ve kayıp durumları gibi çeşitli konularda net verilere ulaşamamak değerlendirmeyi oldukça kısmaktadır. Hükümet devirme ve yönetime el koyma arzusunda olunduğunda darbe nitelemesi yapılabilir mi? Yapılırsa bile alt nitelemelerde sivil-askeri darbe ayrımı nasıl belirlenecek gibi çeşitli pek çok tanım sorunu vardır.

Özel askeri şirketlerin darbe yapabilmesi tehdidi kısıtlı anlamda mevcut olabilir çünkü teknik olarak sadece ilişkili oldukları ülke içerisinde gerçekleşebilir. İlişkili olmadıkları ülkede bu tür bir faaliyet yapmaları planlanıyorsa, darbeden ziyade işgal gibi bir kavramla ifade edilmesi daha isabetli olacaktır. Ulus devlet trendi devam etmektedir. Dolayısıyla hiyerarşik yapısı oturmuş devletlerde başkalarının yönetimi ele geçirmesine müsaade edilmeyecektir. Bunun yanında başarısız devletlerde bu tip riskler daha büyük boyutta görünmektedir. Bu riskten çekinen pek çok lider, özel askeri şirket gücünü devlet güvenlik birimlerini destekleyici şekilde kullanma seviyesinin üzerine çıkarmayarak sektörde kontrollü bir yapılanma sağlamıştır (Karaağaç, 2014: 6).

Devlet kurumlarında da özel askeri şirketlerin getireceğine inanılan tehditler somut olarak yaşanmaktadır. Uyar’a göre Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 1960, 1971, 1980 ve 1997 yıllarında etkili veya başarılı 4; 1962, 1963, 2007 ve 2016 yıllarında ise etkisiz veya başarısız 4 defa olmak üzere toplamda 8 darbe girişimi yaşanmıştır (Uyar, 2020: 84). Yıl aralıklarına bakıldığında ise 1960’tan itibaren ortalama 8 yılda bir gerçekleştiği görülmektedir. Dolayısıyla bu tip olaylar ulusal güvenlik güçleri tarafından da gerçekleştirilmektedir. Darbe geniş ölçekli etki yaratan tehditlere örnek oluşturmaktadır. Bununla birlikte küçük meselelerde de aynı senaryoyla karşılaşılmaktadır. Makine kimya Endüstrisi’nin Kırıkkale Silah Fabrikası’nda müdür olan Mustafa Tanrıverdi, 2016 yılında MPT-76 ve MP-5 model olan silahların çizimine ve üretimine dair evrakı ABD’li bir firmaya satarken yakalanmış ve birkaç suç tanımı kapsamında gözaltına alınarak yargılandıktan sonra 12 yıl 8 ay hapis cezası almıştır (OdaTV Web Sitesi, 2023; CNN Türk Web Sitesi, 2023a; CNN Türk Web Sitesi, 2023b). 

3.SONUÇ

Görüldüğü üzere tehditlerin temeli; hukuki zeminin oluşturulmaması, doğru konumlanmanın uygulanmaması, kuralların işletilmemesi ve kontrolün elde tutulmamasına dayanmaktadır. Ayrıca özel askeri şirketlerin yaratabileceği tehditler ulusal güvenlik birimleri tarafından da gelebilir. Verilen olumsuzluklar sadece risktir. Katkılar ise doğrudan gerçekleşecektir. Unutulmamalıdır ki ABD, İngiltere, Rusya ve Çin gibi devletler ve AB gibi kurumlar da bu sektörden faydalanmak için çaba göstermektedir.

Mertcan Yılmaz (2023).

*Analizlerdeki fikirler yazarına aittir ve İstihbarat ve Güvenlik Araştırmaları Merkezinin editöryal politikasını yansıtmamaktadır.

KAYNAKÇA

Aleskerli, A., “Rusya Federasyonu Anayasası”. https://www.anayasa.gen.tr/rusya.htm. (erişim tarihi: 04.07.2023).

Arnold, T. D. (2019). “The Geoeconomic Dimensions of Russian Private Military and Security Companies”.  Military Review: The Professional Journal of the U.S. Army, 6 (99): 6-18. 

Aslan, A. S. (2022). “Çatışma Bölgelerinin Yeni Aktörü Özel Askeri Şirketler”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, (49): 115-140.

BBC News Türkçe Web Sayfası, “Wagner: 6 Soruda Rus Paralı Asker Grubu Hakkında Bilinenler ve Merak Edilenler”. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-66038564 (erişim tarihi: 04.07.2023).

Chirciu, D. “Kremlin: Wagner Krizinin Çözümünde Tüm Tarafların Verdiği Sözlerin Uygulanacağını Umuyoruz”. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kremlin-wagner-krizinin-cozumunde-tum-taraflarin-verdigi-sozlerin-uygulanacagini-umuyoruz/2932378

CNN Türk Web Sitesi, “MKE Kırıkkale Silah Fabrikası Müdür Mustafa Tanrıverdi Tutuklandı”. https://www.cnnturk.com/turkiye/mke-kirikkale-silah-fabrikasi-muduru-mustafa-tanriverdi-tutuklandi (erişim tarihi: 04.07.2023a).

CNN Türk Web Sitesi, “Son Dakika: Mustafa Tanrıverdi’nin Cezası Belli Oldu”. https://www.cnnturk.com/turkiye/son-dakika-mustafa-tanriverdinin-cezasi-belli-oldu (erişim tarihi: 04.07.2023b).

Efe, M. N. (2018). “Özel Şirketlerin Amaç ve Faaliyetleri”. Özel Askeri Şirketler Sempozyumu. 18 Şubat 2018, İstanbul, 47-53.

Ekmekcioğlu, A. Yıldız, M. (2018). “Özel Askeri Şirketlerin Savunma Politikaları Açısından İncelenmesi ve Türkiye İçin Öneriler”. Amme İdaresi Dergisi, 51 (3): 27-59.

Eroğlu, E. (2015). “Özel Askeri Şirketlerin Devlete Etkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Gürcan, E. (2015). “Irak Savaşının Bilinmeyen Aktörleri: Özel Askeri Şirketler”, Yüksek Lisans Tezi, Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Karaağaç, C. “Askeri Harekâtlarda Özel Askeri Şirket Uygulamaları”. https://www.academia.edu/9011817/Askeri_Harekâtlarda_Özel_Askeri_Şirket_Uygulamalar (erişim tarihi: 05.07.2023).

Kaya, H. (2021). “Uluslararası Politik Ekonomide Özel Askeri ve Güvenlik Şirketleri”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Kıllıoğlu, M. R. (2022) “Rus Gönüllü Savaşçılar ve Rusya’da Özel Askeri Şirketlerin Ortaya Çıkışı”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32 (2): 635-648.

Marten, K., “The Wagner Group: Untagling the Purposes of a Russian Power Tool”.  https://fsi-live.s3.us-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/memo_8_-_marten.pdf (erişim tarihi: 04.07.2023).

Narin, S. (2018). “Güvenlikleştirmede Fonksiyonel Aktörler Olarak Özel Askeri Şirketler”. İzmir International Congress on Economics and Administrative Sciences. 5-8 Aralık 2018, İzmir, 135-147.

OdaTV Web Sitesi, “Kırıkkale Silah Fabrikası Müdür Tutuklandı”. https://www.odatv4.com/siyaset/skandal-casusluk-operasyonu-0704161200-92457 (erişim tarihi: 04.07.2023).

Öz, T. Çalışkanlar, T. M. (2020). “Paralı Askerlerden Özel Askerî Şirketlere Savunma Yönetimi Teknolojileri Uygulamaları”. Güvenlik Stratejileri Dergisi, 16 (34): 309-339.

Öztürk, Y. (2021). Uluslararası Hukuk Bağlamında Özel Askeri Şirketler. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Regan, H., Raine, A., Tanno, S., Khalll H., Powel, B. T., Vogt, A. Ve Iyer, K. “June24, 2023 – Wagner Head Says Group Standing Down”. https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html (erişim tarihi: 04.07.2023).

SADAT Başkanı Melih Tanrıverdi: Sedat Peker’i İyi ‘Keklemişler’. (2022). 10 dak. 10 san. Halktv. Youtube.com.

SADAT Web Sitesi, “Anasayfa”. https://www.sadat.com.tr/tr/ (Son Erişim Tarihi: 21.05.2022).

SETA. (2020). Özel Askeri Şirketlerin Küresel Yayılımı ve Geleceği (Rapor No: SETA Yayınları 154). SETA. İstanbul.

Uyar, H. (2020). “Türkiye’de Askeri Darbeler ve Nedenleri Üzerine Bir Analiz Denemesi”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 20 (15): 77-96.

Traynor, I., “The Privatisation of War”. https://www.theguardian.com/world/2003/dec/10/politics.iraq (erişim tarihi: 04.07.2023).