Çuval Olayı: Türk-Amerikan İlişkilerinde Bir Kriz ve Stratejik Sonuçları

Giriş

Süleymaniye Olayı olarak da bilinen Çuval Olayı; 4 Temmuz 2003 tarihinde, Süleymaniye, Irak’ta on biri Türk Özel Kuvvetler mensubu olmak üzere yirmi dört kişinin başına çuval geçirilmesi suretiyle derdest edilmesi hadisesidir. Olayın sebeplerini ve gelişimini daha iyi anlamak içinse dönem sırasında dünyanın durumunu, tarafların birbirleriyle ilişkilerini ve aktörlerin varlığının meşruiyetlerini incelemek yerinde olacaktır.

Soğuk Savaş Sonrası Değişen Küresel ve Bölgesel Güç Dengeleri

Tarihsel gelişime baktığımızda 1990’lara gitmekteyiz. Soğuk Savaş’ın bitimiyle beraber küresel bağlamda tek süper güç olan ABD’nin yeni ötekisi giderek Ortadoğu olmaya başlamıştır. Bunun ilk büyük örneğini 1991’de yaşanan 1. Körfez Savaşı’nda görmekteyiz. Irak’ın Kuveyt’i işgali üzerine ABD öncülüğündeki 37 ülke, Irak’a müdahalede bulunmuştur. Bunun üzerine Irak ağır kayıplar vererek Kuveyt’ten çıkmıştır.

Bunun üzerine geçmişte Saddam’ın baskısı altında yaşayan bölgedeki Kürtler isyan ederek yarı bağımsız bir yapıya kavuşmuşlardır. Saddam’ın isyana yönelik bastırma girişimleri ise Kürt mültecilerin Türkiye sınırına akın etmesine sebep olmuştu. Tüm bunlar ise PKK tehlikesine karşı gergin olan Türkiye için dikkat çekici bir durum halini almıştır.

Türkiye’nin bölgedeki varlığı da bu döneme rastlamaktadır. 1995 yılında Kuzey Irak’taki Kürt gruplar arasında gümrük geliri paylaşımı üzerine çatışmalar çıkmış, Türkiye girişimde bulunmuş ve iki grubun da rızasıyla birlikte Türk askerlerinin bölgeye yerleştirilmiş, 1996 yılında da bölge yönetiminin Türk Silahlı Kuvvetleri’ne (TSK) verilmesi kararlaştırılmıştır (Oran, 2013).

Bu doğrultuda Süleymaniye ve Erbil’de Özel Kuvvetler Komutanlığı irtibat ofisleri açılmıştır: 1400-2000 arası Türk askeri ve bir adet tank taburu bulunduran birlikler; Kürt gruplar arasındaki çatışmayı önlemek kadar bölgedeki terör örgütü PKK’nın varlığına yönelik operasyonlarda izleme ve gözetleme görevi de üstleniyorlardı (Oran, 2013).

Bölgedeki Türk askerlerinin varlık sebebinin tarihi gelişimini saptadıktan sonra 21.yüzyıla ve Orta Doğu (ve dünyanın geri kalanı) için olayların geri döndürülemez şekilde kopuş sebebine yönelebiliriz: 11 Eylül Saldırıları.

11 Eylül ve Güvenlik Tehdidinin Yol Açtıkları

11 Eylül 2001’de El-Kaide terör örgütü ABD’de dört ayrı saldırı gerçekleştirmiş (9/11 Comission, 2004) ve dünya siyaseti tamamen değiştirmiştir: ABD, dünya jandarmalığına soyunmuş ve dış politikasını “Terörizme karşı küresel savaş” söylemi çerçevesinde şekillendirerek bu mücadelede kendinden yana olmayanları teröristlerin yanında görmüştür (Oran, 2013). Bu doğrultuda, aynı yıl içerisinde, 7 Ekim’de El-Kaide lideri Usame Bin Ladin’i yakalamak üzere Afganistan’a müdahalede bulunmuştur. Bin Ladin yakalanamasa da başkent Kabil (ve dolayısıyla Taliban yönetimi) yaklaşık bir ay sonra düşmüştür (Oran, 2013).

Konumuz için asıl kritik nokta ise 20 Mart 2003 tarihinde, ABD öncülüğündeki 40 ülkelik koalisyonun, kitle imha silahları bulundurulması gerekçesiyle Irak’ ı işgaliyle olmuştur ki bu işgale ABD tarafından “Irak’ın Özgürlüğü Operasyonu” ismi verilmiştir (Oran, 2013). İşgalde yaşananlara (ABD’li asker kayıplarının giderek artması, cinsel işkence olayları vb.) ve meşruiyet dayanağı olan “kitle imha silahları” argümanının CIA uydurması olduğunun anlaşılmasına (Oran, 2013) rağmen bütün bu yeni politikanın ve uygulamalarının başı George Bush, ABD’de ikinci defa başkan seçilmiştir.

Tüm bu işgal süreci boyunca Kürt Peşmerge Güçleri (KBY’nin askeri gücü), ABD’ nin müttefiki olarak hareket etmiş ve çatışmaların sonrasında da ABD’nin Irak’ta siyasal istikrarı sağlamasında stratejik önem sahibi olmuşlardır. Bunun mükafatı olarak da Mesud Barzani (Kürdistan Demokratik Partisi) ve Celal Talabani (Kürdistan Yurtseverler Birliği), ABD desteğiyle, federal yapıdaki Kürt Bölgesel Yönetimi (KBY)’ni kurmuşlardır. Ki KBY’ nin ABD’ye olan bu yakınlığı, konumuz açısından hayli önemlidir. Ne de olsa Türkiye’ nin aksine ABD’nin bölgedeki amaçlarına hizmette bulunmuşlardır.

Türkiye ise ABD’nin Irak’ı işgaline iştirak etmemiştir çünkü 1 Mart Tezkeresi, meclisten geçmemiştir.

25 Şubat 2003 tarihli ve tam adı “Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yabancı ülkelere gönderilmesi ve yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye ‘de bulunması için Hükümet’e yetki verilmesine ilişkin başbakanlık tezkeresi” (Yeni Şafak, 2016) olan izin yazısı genel hatlarıyla şunları istemekteydi: Hükümetçe belirlenecek şekilde; TSK’nın yabancı ülkelere gönderilmesine ve bu kuvvetlerin “gerektiğinde” kullanılmasına ve esas önemlisi ise ABD’nin Türkiye’de konuşlandırmak istediği asker ve mühimmatı konuşlandırıp kullanmak istediği stratejik noktaları (liman, askeri üs vb.) kullanmasına dair izin (Oran, 2013).

Türkiye’nin Kuzey Irak’ta Bulunmasının Stratejik Nedenleri

Ne var ki, ABD’nin işgaline yardım amaçlı olmasa dahi Türkiye -daha önce de belirtildiği üzere- Irak’ta askeri varlık göstermekteydi. Bunun nasıl gelişmiş olduğunu açıklamış olsak dahi -her dış politika olayında olduğu gibi- arkasında yatan diğer sebeplere de bakmak yerinde olacaktır: PKK terör örgütü, KBY ve Türkmenler.
Bölgede bulunan askerlerin PKK’ya yönelik operasyonlarda kullanıldığını zaten daha önce de belirtmiştik. Bu sınır ötesi operasyonlar, 1980’lerden beri sürmektedir (Dörtkardeş, 2016). Kendi sınırına yakın bölgelerdeki (Zaho, Kandil ve Harukh gibi) PKK kamplarına askeri harekatlar gerçekleştirilmiştir. Bu sınır ötesi operasyonların asıl sebebi ise bir Kürt devletinin kurulmasına engel olma girişimidir.

Bağımsız bir Kürt siyasi egemenliğinin kurulması, Türk ulusal güvenliğine karşı bir tehdit olarak algılanmaktadır. Irak’ın İşgali sonrasında KBY’ nin daha çok güç kazanması ise bu endişeyi körüklemiştir.

Türkiye’ nin Irak’ta bulunmasının daha arka planda kalan bir diğer sebebi ise Türkmenlerdir. Irak’ta bulunan ve çoğunlukla Türkmeneli’nde yaşayan Türkmenler tarih boyunca Arapların ve Kürtlerin yağma ve saldırılarıyla karşı karşıya kalmıştır (bknz. 1991 Altunköprü Katliamı). 19 Mart 2003’teki “Irak Muhalefet Toplantıları”’nda Irak’ın kurucu halklarından sayılmalarına rağmen, daha sonra hazırlanan Irak anayasasında azınlık olarak tanımlanmışlardır (Şen, 2006).

İşgal sonrasında ise Kürtler, Türkmeneli’ni de “Kürdistan’ın bir parçası” saymış ve ABD ile gelişen stratejik ortaklıklarının imtiyazlarını bu bölgeyi elde etmek için kullanmaya çalışmışlardır (Şen, 2006). Buna yönelik olarak baskılar devam etmiştir: 2003-2005 aralığında 1350 Türkmen şiddete bağlı olarak ölmüş ve 4685 aile ise yerinden edilmiştir (Şen, 2006). Dahası bölgedeki Türkmenler’ in taşınmaz tapuları bile yok edilmeye çalışılmıştır (10 Nisan 2003). Bu tapu konusu hayli önem arz etmektedir.

Kimi kaynaklarda Türkiye’ nin Irak’taki varlık sebeplerinden bir diğeri de bölgedeki Türkmenleri korumak olarak da geçmektedir. Ne var ki bu -farklı bir devletin bünyesindeki azınlıkları korumak için o ülkede askeri varlık göstermek- Türkiye tarafından hiçbir zaman resmen kabul edilmemiştir.

Çuval Olayı ve Sonuçları

Bütün bu ön bilgileri tamamladıktan sonraysa asıl konumuza giriş yapabiliriz: ABD, İşgal sonrasında bölgede bulunan Türk Özel Kuvvetleri’nin faaliyetlerinden hoşnut olmadığını belli etmeye başlamıştır. Çuval Olayı yaşanmadan önce Nisan 2003’te Özel Kuvvetlere ait bir kamyonet durdurulup içindeki silahlara el koyulmuş ve ilgili askerler de sınıra kadar eşlik edilmek suretiyle Türkiye’ye gönderilmiştir (Oran, 2013).

Bu askerlerin üniformasız olduğunu da belirtmek gerekir. Çünkü bu olay üzerine yapılan bir askeri toplantıda, iki tarafın da altına imza koyduğu bir kararla, Irak’taki Türk askerî personelinin her zaman üzerinde kimlik ve üniforma taşıması gerektiğinin kabul edildiği ifade edilmiştir (Örmeci, 2020).

Irak’ın İşgalinin çatışma safhasının bitmesinden iki ay sonraki 4 Temmuz 2003 tarihinde ise Süleymaniye’deki Özel Kuvvetlere ait irtibat ofisini, Irak Türkmen Cephesi Süleymaniye Temsilciliği’ni, Türkmenlere ait radyo-televizyon binasını ve Türkmen Kültür Merkezi’ni eş zamanlı olarak bastılar (Oran, 2013).

Süleymaniye’deki irtibat ofisinde karargâh kurmuş bulunan bir binbaşı komutasındaki 11 Özel Kuvvetler mensubunun (3 subay ve 8 astsubay), Türkmen mihmandarlarının ve bir İngiliz yazar olmak üzere toplam 24 kişi, Amerikan 173. Hava İndirme Tugayı’na bağlı askerlerce ve yanlarında peşmergelerin de bulunduğu bir şekilde sis bombası eşliğindeki sürpriz bir baskın sonucu derdest edilmiş ve başlarına çuval geçirilmek suretiyle götürülüp 60 saat süresince alıkonularak sorguya çekilmişlerdir (Örmeci, 2020).

Türk Binbaşı’ nın iradesi doğrultusunda bir çatışmaya girilmemiş ve Amerikan askerlerinin taleplerine uyum gösterilmiştir (Oran, 2013). Baskında gözaltına alınan Türk askerlerinin üzerlerinde üniforma ve kimlik kartı olmadığı belirtilmiştir (Örmeci, 2020).

Sonradan WikiLeaks’te yayınlanan belgelere göre, bu olayın sebebi olarak Celal Talabani’ nin , Türk Askerlerinin yeni seçilmiş Kürt kökenli Kerkük Valisi Abdul Rahman Mustafa’ya yönelik suikast planlamasında olduğunu ihbar etmesi şeklinde açıklanmıştır (Guardian, 2003). Gözaltı ve sorgulamanın gerekçesi olarak suikast girişimi daha önceden bilinse dahi (Oran, 2013) ihbarın sahibi bu belgelerle ortaya çıkmıştır.

Belgelere göre, Talabani’nin ihbarı sonrasında Amerikan İstihbaratının, Kerkük’teki Özel Kuvvetler haberleşmeleri de dahil olmak üzere, Türkçe konuşmaları dinlemeye alarak suikast yapılacağına dair bilgiye ulaşıldığı belirtilmiştir. Ne var ki suikastta kullanılacağı iddia edilen patlayıcılar karargâhtan çıkmadığı gibi sorguya çekilen Türk askerleri de bu sözde suikast girişiminden habersizdir.

Bir başka kritik noktaysa operasyonun seçildiği tarihtir. 4 Temmuz, ABD Bağımsızlık Günü olması gerekçesiyle bayramdır ve cuma günü olması sebebiyle de hafta sonu tatiline bağlanmıştır. Bu yüzden de Türk yetkililer açtıkları telefonlara cevap bulamamış ve gözaltı süreci 60 saat boyunca devam etmiştir. Dönemin Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, dönemin ABD Başkan Yardımcısı Dick Cheney ile telefon görüşmesinde bulunmuşsa da bu görüşmeden sonraki 55 saatte de gözaltı süresi devam etmiştir (Oran, 2013).

Genel haliyle kamuoyunda iki görüş ortaya çıkmıştır. İlki, binbaşının çatışmaya girmeme kararıyla, iki NATO ülkesinin çatışmasından doğacak kriz ve skandal engellenmiştir. İkincisi ise bunun zıttı bir yaklaşımdır: Türk askerleri teslim olmamalı ve sonuna kadar gerekeni yapmalıydı anlayışı.

Kimi iddialara göre; Türk askerlerinin cevap vermeme sebebi, daha önce de bahsedilen, Türkmen tapularıyla alakalıydı: Takvim gazetesinde kendine yer bulan bu iddiaya göre yakılmaya çalışan Türkmen tapuları Türk askerlerince kopyalanmış ve Türkiye’ye gönderilmişti (Takvim, 2010). İddiaya göre Amerikan askerlerinin baskınının asıl sebebi bu olmakla beraber, Türk askerlerinin tepki vermemesinin sebebi ise asıl operasyonlarının zaten başarılı olmasıydı (Çetingüleç, 2010).

Olayla ilgili basılan Türk gazeteleri, genel haliyle, kamuoyuna hâkim olan Anti-Amerikancılığın göstergesi olarak “Rambolar” ve “Çirkin Amerikalılar” deyimlerinde bulunmuştur (Guardian, 2003). Durumu “1 Mart Tezkeresi’nin geçmemesinin intikamı” olarak yorumlayanlar da olmuştur (Oran, 2013).

Türk siyasi arenasında ise gelişmeler şu şekilde seyretmiştir: Başbakan Erdoğan, dönemin ana muhalefet lideri Deniz Baykal’dan gelen nota verilmesi taleplerinin üzerine, “Nota verecek misiniz? Ne notası veriyorsun? Onu söyledim. Müzik notası mı bu?” demiştir (Hürriyet, 2003). Öte yandan; olaydan sonra, Özel Kuvvetler Komutanlığı, Genelkurmay Hareket Başkanlığı’ndan alınıp Genelkurmay II. Başkanlığı’na bağlanmıştır. Çuval Olayı sırasındaki Özel Kuvvetler Komutanı Tümgeneral Sadık Ercan ise bir sonraki yılın Yüksek Askeri Şurası’nda ne görev süresi ne de terfi almamış ve bunun üzerine emekliye ayrılmıştır.

Ancak olay burada kapanmamış ve tepkiler devam etmiştir. 9 Aralık 2004’te Savunma İşbirliği Ofisi’ne atanan ABD’li Tümgeneral Peter Sutton, Ankara’ ya gelmiş ve bir TSK mensubunun silahının “kazara” ateş alması sonucu topuğundan vurulmuştur (Su, 2022). Olay, basında “Topuktan Türk Usulü Müdahale” olarak geçmiştir. Dahası; “Türkiye Gençlik Birliği” olarak bilinen siyasi oluşum, Türkiye’ye gelen ve NATO’ya bağlı olan Amerikan askerlerinin başına, birden çok defa, sivil ortamlarda zorla çuval geçirmişlerdir.

Olay, başlangıçta Amerikan medyasına çok yansımadıysa da olayın etrafında şekillenen 2006 yapımı, “Kurtlar Vadisi: Irak” filmi “Anti-Amerikancı” olması ve Hollywood yıldızlarını barındırması sebebiyle dikkat çekmiştir. ABD kongresinde tartışma konusu olmuş ve bazı ABD haberlerinde de kendine yer bulmuştur (Kepekçi, 2006).

Sonuç

Sonuç olarak; bir NATO üyesi olan ABD, NATO müttefiki olan Türk Özel Kuvvetlerine mensup askerleri gözaltına almış ve bu işlemi de teröristlere uygulanan prosedürle gerçekleştirmiştir: Başlarına çuval geçirerek. Bu Türk kamuoyunda derin ve ani bir krize sebep olmuşsa da hükümet ve TSK tarafından büyütülmemek yoluyla geride bırakılmıştır. Ne var ki böylesi bir hadise, göz ardı edilemeyecek bazı yeni gelişmeleri belli etmiştir.

İlk olarak; 1 Mart Tezkeresi’ni geçirmemiş olan Türkiye, Irak’ta eskiden olduğu gibi rahat hareket edemeyecekti. Operasyonda Peşmergelerin de yer alması ve Türkmenlere ait binaların da basılması Kuzey Irak’taki yeni siyasi güç durumunda kimin üst ve kimlerin ezilir konumda olduğunu göz önüne koymaktadır. Dahası; 21.yüzyıla tek süper güç olarak girip dünya polisliğine soyunan ABD, amaçlarına ulaşma noktasında yolunda engel olarak gördüğü, Türkiye gibi Soğuk Savaş’tan beri sadık müttefiklerini dahi cezalandırmaktan geri durmayacağını belli etmiştir.

Ali Uygar Aydoğdu (2024).

*Analizlerdeki fikirler yazarına aittir ve İstihbarat ve Güvenlik Araştırmaları Merkezinin editöryal
politikasını yansıtmamaktadır.

Kaynakça

9/11 Comission. (2004). 9/11 Comission Report. New York City: W.W. Norton & Company.
Çetingüleç, M. (2010, 11 27). Çuval olayındaki 7 yıllık büyük sır. Sabah: https://www.sabah.com.tr/galeri/dunya/cuval_olayindaki_7_yillik_buyuk_sir adresinden alındı
Dörtkardeş, İ. (2016, Şubat 21). Irak’a yapılan en büyük kara harekatı.. Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20150114050334/http://www.dha.com.tr/iraka-yapilan-en-buyuk-kara-harekati_223858.html adresinden alındı
Guardian. (2003, 07 08). US arrest of soldiers infuriates Turkey. Guardian: https://www.theguardian.com/world/2003/jul/08/turkey.michaelhoward adresinden alındı
Hürriyet. (2003, 07 08). Erdoğan’dan muhalefete “nota” eleştirisi. Hürriyet: https://www.hurriyet.com.tr/gundem/erdogandan-muhalefete-nota-elestirisi-157980 adresinden alındı
Kepekçi, U. (2006, 02 24). Kurtlar Vadisi Irak’a Pentagon yorumu. Yeni Mesaj: https://www.yenimesaj.com.tr/kurtlar-vadisi-iraka-pentagon-yorumu-H1134048.htm adresinden alındı
Oran, B. (2013). Türk Dış Politikası, Cilt III. İstanbul: İletişim.
Örmeci, O. (2020, 12 26). Türk-Amerikan İlişkilerinde 8 Büyük Kriz. International Journal of Economics Administrative and Social Sciences, Cilt: 3, Sayı: 2, s. 63-84.
Su, T. (2022, 07 04). Çuval Olayı’nın 19. yılı ve topuktan Türk usulü müdahale. Sözcü: https://www.sozcu.com.tr/cuval-olayinin-19-yili-ve-topuktan-turk-usulu-mudahale-wp7229529 adresinden alındı
Şen, O. E. (2006). IRAK’TAKİ TÜRKMENLERİN IRAK SİYASETİNE ETKİLERİ. Proquest: https://www.proquest.com/docview/2579682017?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true&sourcetype=Dissertations%20&%20Theses adresinden alındı
Takvim. (2010, 11 27). ‘Çuval’dan tapu çıktı. Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20150228234217/http://www.takvim.com.tr/Siyaset/2010/11/27/cuvaldan_tapu_cikti adresinden alındı
Yeni Şafak. (2016, 12 29). Tezkere Meclise Geldi. Archive.md: https://archive.md/20161229131117/http://www.yenisafak.com/arsiv/2003/SUBAT/26/politika.html adresinden alındı